Bazı insanlar kendilerini sürekli kendini açıklama ihtiyacı hisseder. Bir karar verdiklerinde, bir sınır koyduklarında, bir görüş belirttiklerinde ya da sadece “hayır” dediklerinde bile karşı tarafın kendilerini yanlış anlamasından endişe edebilirler. Bu nedenle söylediklerinin arkasına ek açıklamalar yapar, niyetlerini tekrar tekrar anlatır veya verdikleri kararın nedenlerini savunmaya çalışırlar.
Sürekli kendini açıklama ihtiyacı, tek başına bir problem ya da tanı anlamına gelmez. Ancak bu durum kişinin ilişkilerinde yorulmasına, kendisini sürekli savunmada hissetmesine veya başkalarının onayına gereğinden fazla ihtiyaç duymasına neden oluyorsa üzerinde düşünmeye değer olabilir.
Sürekli Kendini Açıklama İhtiyacı Ne Anlama Gelebilir?
Kendimizi açıklamak iletişimin doğal bir parçasıdır. Birinin bizi anlamadığını düşündüğümüzde ne demek istediğimizi netleştirmek isteyebiliriz.
Ancak kişi hemen her durumda:
- kararlarını gerekçelendirme,
- neden öyle hissettiğini uzun uzun anlatma,
- karşı tarafı ikna etmeye çalışma,
- yanlış anlaşılmaktan yoğun şekilde endişe etme,
- “beni kötü biri sanmasın” düşüncesiyle açıklamalar yapma
ihtiyacı hissediyorsa burada yalnızca iletişimden daha fazlası söz konusu olabilir.
Bazen kişi, kendi kararının tek başına yeterli olmadığına inanıyor olabilir.
Yanlış Anlaşılma Korkusu
Sürekli kendini açıklama ihtiyacının arkasında sık karşılaşılan nedenlerden biri yanlış anlaşılma korkusudur.
Kişi karşısındaki insanın kendisi hakkında olumsuz bir düşünce geliştirmesinden endişe edebilir.
Örneğin:
“Beni bencil sanmasın.”
“Kaba olduğumu düşünmesin.”
“Onu önemsemediğimi düşünmesin.”
“Yanlış bir şey yaptığımı sanmasın.”
gibi düşünceler, basit bir cümleyi bile uzun bir açıklamaya dönüştürebilir.
Bu durumda kişi yalnızca kendi niyetini ifade etmeye çalışmaz; aynı zamanda karşı tarafın kendisi hakkında ne düşüneceğini de kontrol etmeye çalışabilir.
Onaylanma İhtiyacı
Bazı durumlarda kendini sürekli açıklama eğilimi onaylanma ihtiyacıyla ilişkili olabilir.
Kişi verdiği bir kararın doğru olduğunu ancak karşısındaki kişi de kabul ettiğinde hissedebilir.
Bu nedenle kararını ifade etmek yeterli gelmez. Karşı tarafın da:
“Evet, haklısın.”
“Seni anlıyorum.”
“Doğru yapmışsın.”
demesine ihtiyaç duyabilir.
Onay alınmadığında kişi kendi kararından şüphe etmeye başlayabilir.
Bu durum özellikle kişinin kendi ihtiyaçları ve kararları konusunda kendisine güvenmekte zorlandığı dönemlerde daha belirgin hale gelebilir.
Eleştirilme Korkusu
Eleştirilmek birçok insan için rahatsız edici olabilir. Ancak bazı kişiler için eleştiri yalnızca bir görüş farklılığı değil, kişinin kendisine yönelik bir tehdit gibi hissedilebilir.
Bu nedenle eleştiri ihtimalini azaltmak için kişi önceden uzun açıklamalar yapabilir.
Örneğin:
“Geç kaldım ama aslında çok erken çıktım, trafik çok yoğundu, sonra da şu oldu…”
gibi bir açıklamanın amacı yalnızca bilgi vermek olmayabilir. Kişi aynı zamanda karşı tarafın kendisini sorumsuz olarak değerlendirmesini engellemeye çalışıyor olabilir.
Geçmiş İlişkiler ve Öğrenilmiş Davranışlar
İnsanların ilişki kurma biçimleri yalnızca bugünkü deneyimlerinden oluşmaz.
Aile içinde, arkadaşlıklarda veya geçmiş ilişkilerde kişi kendisini sık sık savunmak zorunda kaldıysa açıklama yapmanın ilişkiyi korumanın bir yolu olduğunu öğrenmiş olabilir.
Örneğin kişinin kararları sürekli sorgulanmışsa veya yaptığı seçimler uzun uzun açıklama gerektirmişse zamanla şu düşünce gelişebilir:
“Bir şey yapıyorsam nedenini açıklamak zorundayım.”
Bu düşünce daha sonra farklı ilişkilere de taşınabilir.
Kendini Savunma İhtiyacı
Bazen kişi herhangi bir eleştiri gelmeden önce bile kendisini savunmaya başlayabilir.
Karşı taraf henüz bir şey söylememişken uzun açıklamalar yapmak bunun bir örneği olabilir.
Burada kişi olası bir eleştiriyi önceden engellemeye çalışıyor olabilir.
Bu durum ilişkilerde yorucu hale gelebilir. Çünkü kişi sürekli olarak kendisini savunması gereken bir pozisyondaymış gibi hissedebilir.
Her Şeyi Açıklamak Zorunda mıyız?
Hayır.
Bir kararın arkasında uzun bir gerekçe bulunması her zaman gerekli değildir.
Örneğin:
“Bugün gelemeyeceğim.”
“Bu benim için uygun değil.”
“Şu anda bunu yapmak istemiyorum.”
gibi ifadeler bazı durumlarda tek başına yeterli olabilir.
Elbette ilişkilerde karşılıklı açıklama ve iletişim önemlidir. Burada amaç hiçbir şeyi açıklamamak değildir.
Önemli olan, kişinin açıklama yapmayı kendi isteğiyle mi, yoksa karşı taraf tarafından kabul edilmek için zorunlu hissederek mi yaptığıdır.
Kendinizi Sürekli Açıklarken Yakalıyorsanız
Kendinizi sık sık uzun açıklamalar yaparken buluyorsanız şu sorular üzerinde düşünebilirsiniz:
- Açıklama yapmazsam ne olacağından korkuyorum?
- Karşı tarafın benim hakkımda ne düşünmesinden endişeleniyorum?
- Kararımın geçerli olması için karşı tarafın beni onaylamasına ihtiyaç duyuyor muyum?
- Birisi benimle aynı fikirde olmadığında kararımı değiştirme ihtiyacı hissediyor muyum?
- Kendimi açıklarken aslında iletişim mi kuruyorum, yoksa kendimi savunmaya mı çalışıyorum?
Bu soruların tek bir doğru cevabı yoktur. Ama kişinin davranışının arkasındaki ihtiyacı fark etmesine yardımcı olabilir.
Daha Kısa ve Net İfade Etmek Mümkün mü?
Kendini sürekli açıklama alışkanlığını değiştirmek bir anda gerçekleşmeyebilir.
Küçük adımlarla başlanabilir.
Örneğin bir karar verdiğinizde önce kısa ve net bir cümle kurmayı deneyebilirsiniz.
“Bugün uygun değilim.”
Sonrasında hemen açıklama ekleme isteği geldiğinde kısa bir süre bekleyebilirsiniz.
Kendinize şu soruyu sorabilirsiniz:
“Gerçekten açıklama yapmam gerekiyor mu, yoksa yanlış anlaşılmaktan mı korkuyorum?”
Bazen bu kısa duraklama bile otomatik davranışın fark edilmesine yardımcı olabilir.
Ne Zaman Profesyonel Destek Düşünülebilir?
Kendinizi zaman zaman açıklama ihtiyacı hissetmeniz tek başına bir sorun olduğu anlamına gelmez. Ancak bu ihtiyaç sıklaşıyor, ilişkilerinizde sizi yoruyor veya kendi kararlarınıza güvenmenizi zorlaştırıyorsa üzerinde daha yakından durmak faydalı olabilir.
Özellikle şu durumlar tekrar ediyorsa profesyonel destek düşünülebilir:
- Basit bir kararınızı bile uzun uzun gerekçelendirmek zorunda hissediyorsanız,
- Karşınızdaki kişinin sizi yanlış anlaması yoğun kaygı yaratıyorsa,
- Onay almadığınızda kararınızdan şüphe etmeye başlıyorsanız,
- Eleştirilmemek için kendinizi sürekli savunmaya hazırlanıyorsanız,
- “Hayır” dediğinizde ya da kendi ihtiyacınızı dile getirdiğinizde yoğun suçluluk hissediyorsanız,
- İlişkilerinizde sık sık “kendimi anlatamıyorum” veya “kendimi sürekli ispatlamak zorundayım” duygusuna kapılıyorsanız,
- Kendi ihtiyaçlarınızı ifade etmek yerine karşı tarafın tepkisini yönetmeye çalıştığınızı fark ediyorsanız.
Bireysel danışmanlık sürecinde amaç yalnızca “daha az açıklama yapmak” değildir. Asıl olarak, kendinizi neden açıklamak zorunda hissettiğiniz, bu ihtiyacın hangi ilişkilerde daha fazla ortaya çıktığı, yanlış anlaşılma veya eleştirilme ihtimalinin sizde ne uyandırdığı ve kendi kararlarınıza ne kadar güvenebildiğiniz birlikte ele alınabilir.
Böylece kişi, kendini ifade etmek ile kendini sürekli savunmak arasındaki farkı daha net fark etmeye başlayabilir.
Kendinizi sürekli açıklama ihtiyacının yaşamınızı ve ilişkilerinizi zorladığını düşünüyorsanız, bireysel danışmanlık sürecinde bu örüntünün nedenlerini birlikte değerlendirebiliriz.
